Yaşar Kuru
İyi bir vergi sisteminin en önemli özelliklerinden biri vergilemenin düzeyidir (oranıdır). Uygun vergi sistemleri, mükelleflerin vergiye uyumunu kolaylaştırır ve sosyal huzurun korunmasına yardımcı olur. Uluslararası entegrasyonun geliştiği günümüz şartlarında ülkelerin rekabet konuları da çeşitlenmiştir.
Bu konuların biri de rekabet edebilir bir vergi sisteminin geliştirilmesi gereğidir. Bu açıdan uygun vergi sistemlerinin özellikleri önem kazanır. Vergi gelirleri ile vergi oranlarındaki ilişki her dönemde toplumların incelediği konuların başında gelmiştir. Bu konu üzerine birçok çalışma yapılmıştır. Konu ile ilgili olarak genel kabul görmüş teorilerin başında Haldun – Laffer teorisi yer almaktadır.
Haldun-Laffer teorisi kısaca şu görüşü açıklamaktadır:
Marjinal vergi oranlarındaki değişiklikler göreli fiyatları pozitif olarak etkiler ve neticede toplam piyasa üretimi ve toplam vergi geliri artar. Yani vergi oranlarındaki artış vergi gelirleri üzerinde olumsuz etki yaratırken, azalışlar ise vergi gelirleri üzerinde olumlu etkiler yaratır.
Bu konu hakkında temel yasa olarak kabul edilen bu teori aslında konu üzerine yapılan ilk çalışma da değildir. Tarihin çeşitli dönemlerinde bu konu üzerinde çalışmalar yapılmıştır. Bunlardan en dikkat çekici olanı ise 14. yüzyılda İbn-i Haldun tarafından yapılmıştır. İbn-i Haldun 1371’de ünlü Mukaddime adlı eserinde şunları yazmıştır: DOĞAN, Ayhan. http://www.muhasebenet.net/makale_ayhan_dogan_vergi (Eriim: 22.03.2010), syf: 1-21.
“Toplumun (hanedanın) oluşumunun başlangıcında vergiler, küçük matrahlar karşılığında yüksek vergi hâsılatı sağlar. Toplumun (hanedanın) genişlemesi ile birlikte, vergiler büyük matrahlara karşılık düşük vergi hâsılatı sağlar.” İbn-i Haldun, aynı eserin devamında şunları yazmaktadır:
“1.Vergi konuları üzerine düşük vergiler yüklendiğinde bu, yükümlülerin çalışma ve bir şeyler yapma arzularını geliştirir.
“1. Ağır vergiler endüstriyi tahrip eder.
Aynı yüzyılda Adam Smith, “Milletlerin Zenginliği” adlı eserinde Hume’un görüşlerini değişik bir şekilde ifade etmiştir:
“1. Yüksek vergiler, bazen vergiye tabi malların tüketimini azaltmak ve bazen vergi kaçakçılığını teşvik etmek suretiyle, düşük vergilerden sağlanacak hâsılattan daha düşük bir hasılat sağlar.
Adam Smith’i takiben, diğer klasik iktisatçılar da düşük vergi oranlarının yüksek vergi hasılatı sağlayacağını ve ekonomik büyümeyi teşvik edeceğini ifade etmişlerdir. J.R. McCulloch, yukarıdakilere benzer görüşlerini şu şekilde ifade etmiştir:
“...Vergilerin indirilmesi, vergi gelirlerinin artması sonucunu doğurur... Vergilerin artırılması, gelirin azalması sonucunu doğurur.” 1831’de Henry Parnell düşük vergilerin önemini şu şekilde vurgulamıştır: “Aşırı yüksek vergilerin sonucunda vergi geliri azalır ve vergi kaçakçılığı teşvik edilir.” Son olarak, Jules Dupuit’in görüşlerini kısaca aktaralım. Dupuit, 1844 yılında şunları yazmıştır:
“Eğer bir vergi, sıfırdan başlayarak engelleyici olabileceği bir noktaya kadar arttırılırsa, başlangıçta hâsılatı artarak bir maksimuma ulaşır ve bir noktada tekrar sıfır olur.”
İçinde bulunduğumuz yüzyılda ve gelecek yüzyıllarda insanların refah ve mutluluğunu çoğaltmak iki nedene bağlıdır. Bunlardan biri, “ekonomik kalkınmalarını” gerçekleştirmeleri, diğeri de “sosyal kalkınmalarını” sağlamalarıdır. Bu iki şarttan hiçbiri tek başına konu edinilen hedefe ulaşmada yeterli değildir.
Kuşkusuz, ekonomik kalkınmadaki kastın hem devletin, hem de tek tek bireylerin ekonomik kalkınmalarının olduğu bilinmelidir. Bunun yolu ve yöntemi, bir ülkedeki insanların az ya da çok, kazançlarının ‘vergi’ konusu ile ciddi boyutta örselenmemesidir.
Ekonomi ve Sosyal Psikoloji bağlamında ele aldığımız bu çalışmamızda, tüm vergi oranlarının ve miktarlarının gerek kurum ve kuruluşlara, gerekse bireylere neredeyse ‘hissettirilmeyecek’ yüzdelikte olmasını sağlayacak kriterlerin belirlenmesi amacını taşıyoruz.
Aksi takdirde, yüzyıllar öncesinden beri oluşagelen çeşitli vergi tepkilerinin ve vergi konusundaki huzursuzlukların önlenmesi mümkün olmaz. Çünkü insanların ve toplumların en güçlü reaksiyonları hiç şüphe yok ki ‘vergi’ için gerçekleşmektedir. Sebebi de, hiç kimsenin vergi çemberinin dışında kalma gibi bir lüksü yoktur. Öyle ki, nihai tüketici başta olmak üzere... Bu durum, hem yönetenleri, hem de yönetilenleri fazlasıyla meşgul etmektedir.
Hazırladığımız bu çalışma ile, vergi ve sosyal yaşam bağlantısını bugüne kadar ele alınmamış şekliyle oluşturmaya çalıştık. Zira ülkelerin yüzyıllardan beri en önemli sorunu olan ‘vergisel tepkiler’ nedeniyle oluşan çeşitli sosyal çözülmelerin, Ekonomi ve Sosyal Psikolojinin önemli ilgi alanlarından biri olması gerektiğini düşünüyoruz. Devlet kurumlarının her biri tepkilere, önleme amaçlı ve uygulama direnci ile yaklaşırken, halkın tepkilerin özümseyerek ve çözüm üretmek amacıyla yanıt verebilecek bu ve buna benzer çalışmalara görev düşmektedir.
Bu çalışmada, toplumsal yaşamın ‘yumuşak karnı’ olarak bilinen ve sayısız olumsuzluklarla entegrasyon oluşturacak özelliği ile devletleri ve yönetimleri temelden sarsan gücü bünyesinde barındıran verginin bütün tepkilerini yatıştıracak ve vergiyi ‘benimsetecek’ kriterlerin belirlenmesine gayret edilmiştir. Öte yandan, Sosyoloji biliminin de ilgili görüşlerinden yola çıkarak konu ile ilgili ürettiğimiz çözümler, bu alanda yaşanan sorunları yok edecek boyuttadır.
Kelime anlamıyla ekonomik kimliğe sahip olan vergi konusunun, kavramsal boyutta sosyal fonksiyonlar ürettiği bilinmektedir. Bugünkü anlayışla bu, kaçınılmaz bir sonuç ve acı bir gerçektir. Dolayısıyla, vergi konusunun sorun ürettiği ve üretme potansiyelinin olduğu çeşitli sosyal huzursuzluklara Siyaset, Ekonomi, Sosyoloji ve Sosyal Psikoloji bağlamında çözüm üretmek ve bu konuda birikmiş çeşitli sorunlara cevap ve çözüm bulmak hedeflenmektedir.
Günümüz vergi uygulamaları ne yazık ki aşağıdaki kısır döngüye sebep olmaktadır:
1. Vergi oranları ve ödenen vergi miktarları açısından verginin muhatabı olan taraflarla vergi koyucu arasında sürtüşme, huzursuzluk ve memnuniyetsizlik devam etmektedir.
2. Vergi yasaları, yönetmelikleri ve uygulamaları çok sık değişikliğe uğramak zorunda kalmaktadır.
3. Bütün bunlara rağmen devlet, üzerine çektiği olanca olumsuz tepkiye rağmen vergi tahsilatında temenni edilen “doyuma” ulaşamamaktadır.
İşte, bunlar ve bunlara benzer daha birçok memnuniyetsizliklere bu çalışma ile çözüm üretmeyi hedefledik.
Bu çalışmamız devletlerin;
1. Vergi kayıp ve kaçağını önlemiş olur.
2. Toplanan vergilerin ‘vergi maliyetlerini’ hızla düşürür.
3. İnsanlar arasında vergi adaletinin tesis edilmesini sağlar.
4. ‘Doğurgan vergi’ yöntemini oluşturarak, vergi yetmezliğinin hızla son bulmasının önünü açar.
5. Sonuçta, halkı ile daha da barışmış ve bütünleşmiş bir ülke yapısı ortaya çıkar.
Bu çalışma ile, kelime ve fonksiyonel anlamıyla ‘ekonomik’ kimliği olan “vergi” olgusunun, kavramsal boyutta ‘sosyal’ fonksiyonlar ürettiği gerçeğinden hareketle; sosyal hayatta sebep olduğu sorunlara “kapsamlı ve kalıcı” çözümler üretilmesini hedeflemekteyiz.
Dolayısıyla bu çalışma, “vergi” konusunun ürettiği ve üretme potansiyeli bulunduğu çeşitli toplumsal rahatsızlıkları ortadan kaldırmayı hedeflemektedir.
Böylece. yöneticilerin ve toplumun aklındaki vergi konusu ile ilgili birçok soru işareti cevap bulmuş ve çözüme kavuşmuş olacaktır.
Bu proje sayesinde aşağıdaki konulardaki belirsizliklerin giderilmesi hedefleniyor:
- Verginin muhatabı olan taraflar, vergi oranlarından ve vergi miktarlarından ötürü huzursuzluk duymayacaklardır.
- İlgili taraflar vergi yasalarındaki ve vergi türlerindeki, neredeyse aylık periyotlarla yapılan değişikliklerden kurtulmuş olacaklardır.
- Kurumsal muhatap olan devlet, yasalarla ve uygulamalarla yarattığı olanca tepkisel ortama rağmen vergide doyuma ulaşamaması sorunu bu çalışmamız sayesinde çözülür.
Bilindiği gibi, devletin yüklendiği fonksiyonları gerçekleştirmek amacıyla anayasal sınırlar içerisinde başvurulan ve değerlendirilen çeşitli kaynaklardan elde edilen gelirlerin tümüne kamu gelirleri denmektedir.
Kamu gelirleri içerisinde % 70-90 gibi önemli bir paya sahip olan vergiler, devletin gerçek ve tüzel kişilerden ödeme güçlerine göre cebri olarak aldığı parasal yükümlülüklerden oluşmaktadır.
Verginin kamu hizmeti görmek amacıyla devlet tarafından yasalar çerçevesinde ve zorla tahsilinin gereği olarak, devletle halk arasında sürekli olarak gerginliğe neden olan bir uygulama olduğu tarihsel bir gerçektir.
Bin yıllardır süregelen iki kesim arasındaki söz konusu tepkisel ortam zaman zaman dozunu artırarak kimi isyanlara neden olmuştur. Gelişen isyanlar sonucunda da birçok devletin rejimleri etkilenmiş ve yönetimleri el değiştirmiştir.
Günümüzdeki statüsüyle vergi, ‘kâr’dan alınması nedeniyle miktarının tespit edilmesi, birçok açıdan vergi sorumlularının eline teslim edilmiş gibidir. Bu uygulama, devletleri vergi yetmezliği ile karşı karşıya bırakmıştır. Oluşan açmazları aşmak için devletler, sürekli olarak vergi oranlarını, vergi çeşitlerini ve vergi miktarlarını artırma yoluna gitmiştir.
Bütün bu olumsuzlukları aşmak ve vergiyi mükelleflerin gözünde kolaylaştırmak adına yapılan bu çalışmamız, verginin kârdan “alınma-ması” gerektiğini savunmaktadır. Böylece vergi konusunda, ‘ezber bozan’ öngörülerin kriterleri oluşturularak, elinizdeki bu projeyi hazırlamış bulunuyoruz.
